Oyunu Anlamak · 02
Aynı Oyunu Tekrar Tekrar Kuran Çocuk
Üç haftadır her akşam aynı oyun: bebek hastalanıyor, doktora gidiyor, iğne oluyor, iyileşiyor. Ertesi gün baştan. Siz artık senaryoyu ezbere biliyorsunuz ve içinizde bir soru büyüyor: "Neden hep aynı şey? Takılıp kaldı mı?" Tekrar, yetişkin gözüne sıkışmışlık gibi görünür; çocuk zihni içinse çoğu zaman tam tersidir: sindirmenin ta kendisi.
Tekrar, çocuğun sindirme biçimidir
Yetişkinler etkileyici bir olayı defalarca anlatarak işler — bir trafik kazasını atlatmış birinin aynı hikâyeyi her arayana yeniden anlattığını düşünün. Çocuklar aynı işi anlatarak değil, oynayarak yapar. Zihni meşgul eden bir deneyim — bir doktor ziyareti, yeni kardeş, izlenen bir film sahnesi, kreşte duyulan bir tartışma — oyunda tekrar tekrar sahnelenir; her tekrarda deneyim biraz daha tanıdık, biraz daha az yoğun hâle gelir.
Tekrarın bir de öğrenme yüzü vardır: küçük çocuklar dünyayı tekrarla kavrar. Kuleyi yüz kez yıkıp yeniden dikmek, fiziği; aynı masalı elli kez dinlemek, dili; aynı evcilik sahnesini kurmak, sosyal rolleri çalışmaktır. Tekrar eden oyun çoğu zaman bir sıkışmanın değil, çalışan bir zihnin işaretidir.
Tekrarda neye bakılır?
- Küçük değişimler: Sahne her seferinde birebir aynı mı, yoksa ufak farklar beliriyor mu? Bu kez iğne daha az korkutucu, bu kez doktor daha nazik... Küçük değişimler, işlemenin ilerlediğini gösterir.
- Duygusal ton: Tekrar keyifli bir düzen duygusu mu taşıyor, yoksa gergin bir mecburiyet gibi mi görünüyor? Oyun bitince çocuk rahatlıyor mu?
- Sonun niteliği: Sahne bir çözülmeyle mi bitiyor (iyileşme, kavuşma, onarım), yoksa hep en gergin yerde mi kesiliyor?
- Esneklik: Siz oyuna yeni bir öge kattığınızda çocuk bunu oyuna alabiliyor mu, yoksa şiddetle reddedip senaryoyu sıfırlıyor mu?
Tekrarın kendisi değil, seyri bilgi verir: yumuşayan, küçük farklara izin veren ve çözülen bir tekrar işleyen bir zihindir; haftalarca hiç değişmeyen, gerginleşen ve çözülmeyen bir tekrar ise izlenmeye değerdir.
Ne zaman izlenmeye değer?
- Tekrar haftalar geçtikçe yumuşamak yerine sertleşiyor ya da sıklaşıyorsa,
- Sahne hiçbir değişikliğe izin vermiyor ve en küçük müdahale yoğun öfke ya da kaygıyla karşılanıyorsa,
- Oyunun tonu donuk, mekanik, keyifsizse — çocuk oynarken "orada değilmiş" gibi görünüyorsa,
- Tekrar eden sahne, yaşanmış zorlayıcı bir olayın (kaza, kayıp, korkutucu deneyim) neredeyse birebir kopyasıysa ve zamanla dönüşmüyorsa,
- Uyku, iştah ya da genel keyif hâlinde eş zamanlı bir değişim varsa.
Özellikle dördüncü madde önemlidir: zorlayıcı bir deneyimin değişmeden, çözülmeden, mekanik biçimde tekrar tekrar oynanması, çocuğun o deneyimi kendi başına işlemekte zorlandığını düşündürebilir. Bu durumda bir uzman görüşü almak yerinde olur.
Ebeveyn olarak ne yapabilirsiniz?
- Tekrara tahammül edin. Sıkılmanız çok normal; ama "yine mi bu oyun?" tepkisi, çocuğun işleme sürecini yarıda kesebilir. Tekrar, sizin için sıkıcı olduğu kadar onun için işlevseldir.
- Davet edilirseniz rolünüzü doğru oynayın. Çocuk size her seferinde aynı repliği veriyorsa, o replik önemlidir. Senaryoyu "zenginleştirmeye" çalışmadan eşlik edin.
- Küçük bir kapı aralayın, dayatmayın. Uygun bir anda tek bir yeni öge teklif edebilirsiniz: "Bu sefer ambulans da gelsin mi?" Kabul ederse oyun genişler; etmezse geri çekilin — zamanı gelmemiştir.
- Kaynağı günlük yaşamda arayın. Tekrar eden sahne neyi andırıyor? Yakın zamanda yaşanmış hangi deneyimin provası olabilir? Bu bağlantı, sizin sakin kalmanıza yardım eder.
Sık merak edilenler
Aynı çizgi filmi/masalı tekrar tekrar istemesi de aynı şey mi?
Büyük ölçüde evet. Bilinen bir hikâyenin tekrarı, çocuğa öngörülebilirlik ve "ne olacağını biliyorum" güveni verir. Dil gelişimi açısından da tekrar, yeni sözcüklerin yerleşmesini destekler.
Tekrar eden oyunu ben bitirmeli miyim?
Oyunu erken bitirmek yerine geçişi yumuşatın: "Beş dakika sonra sofra kuruyoruz; oyunu yarın kaldığı yerden kurabiliriz." Kaldığı yerden devam edebileceğini bilmek, çoğu çocukta bitirme direncini azaltır.
Kaç haftalık tekrar "uzun" sayılır?
Kesin bir eşik yok; tema birkaç hafta boyunca sürebilir ve bu olağandır. Süreden çok gidişat önemlidir: yumuşuyor mu, sertleşiyor mu? Gidişattan emin olamıyorsanız gözlem çerçevesi yazısındaki beş alana bakarak not tutmayı deneyin.
İlgili bağlantılar
Oyunu Anlamak dizisiOyunda sürekli kavgaGözlem çerçevesiOyun terapisi nedir?
Çocuklar, ebeveynler ve ailelerle psikolojik danışmanlık deneyimi bulunan uzman psikolojik danışman.